🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:18:06 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्वयस (पुंलिङ्ग)

’जहाँ तक हो सके’ ’इतना ऊँचा जितना कि’ ’इतना गहरा जितना कि’ ’पहुँचने वाला’ अर्थ को बतलाने वाला प्रत्यय जो संज्ञा शब्दों के साथ लगता है।

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वयसःद्वयसौद्वयसाः
द्वितीयाद्वयसम्द्वयसौद्वयसान्
तृतीयाद्वयसेनद्वयसाभ्याम्द्वयसैः
चतुर्थीद्वयसायद्वयसाभ्याम्द्वयसेभ्यः
पञ्चमीद्वयसात् / द्वयसाद्द्वयसाभ्याम्द्वयसेभ्यः
षष्ठीद्वयसस्यद्वयसयोःद्वयसानाम्
सप्तमीद्वयसेद्वयसयोःद्वयसेषु
सम्बोधनहे द्वयसहे द्वयसौहे द्वयसाः

अर्थ: ’जहाँ तक हो सके’ ’इतना ऊँचा जितना कि’ ’इतना गहरा जितना कि’ ’पहुँचने वाला’ अर्थ को बतलाने वाला प्रत्यय जो संज्ञा शब्दों के साथ लगता है।

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्वयस (नपुंसकलिङ्ग)

’जहाँ तक हो सके’ ’इतना ऊँचा जितना कि’ ’इतना गहरा जितना कि’ ’पहुँचने वाला’ अर्थ को बतलाने वाला प्रत्यय जो संज्ञा शब्दों के साथ लगता है।

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वयसम्द्वयसेद्वयसानि
द्वितीयाद्वयसम्द्वयसेद्वयसानि
तृतीयाद्वयसेनद्वयसाभ्याम्द्वयसैः
चतुर्थीद्वयसायद्वयसाभ्याम्द्वयसेभ्यः
पञ्चमीद्वयसात् / द्वयसाद्द्वयसाभ्याम्द्वयसेभ्यः
षष्ठीद्वयसस्यद्वयसयोःद्वयसानाम्
सप्तमीद्वयसेद्वयसयोःद्वयसेषु
सम्बोधनहे द्वयसहे द्वयसेहे द्वयसानि

अर्थ: ’जहाँ तक हो सके’ ’इतना ऊँचा जितना कि’ ’इतना गहरा जितना कि’ ’पहुँचने वाला’ अर्थ को बतलाने वाला प्रत्यय जो संज्ञा शब्दों के साथ लगता है।

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें