🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:27:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्वार (नपुंसकलिङ्ग)

दरवाजा, तोरण, प्रवेशद्वार, फाटक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वारम्द्वारेद्वाराणि
द्वितीयाद्वारम्द्वारेद्वाराणि
तृतीयाद्वारेणद्वाराभ्याम्द्वारैः
चतुर्थीद्वारायद्वाराभ्याम्द्वारेभ्यः
पञ्चमीद्वारात् / द्वाराद्द्वाराभ्याम्द्वारेभ्यः
षष्ठीद्वारस्यद्वारयोःद्वाराणाम्
सप्तमीद्वारेद्वारयोःद्वारेषु
सम्बोधनहे द्वारहे द्वारेहे द्वाराणि

अर्थ: दरवाजा, तोरण, प्रवेशद्वार, फाटक
संस्कृत: पर्याय: द्वा, प्रतीहार, निर्यूह

📚 अमरकोश में:
• प्रतीहार (३.३.१७८) — पर्याय: द्वारपाल
• निर्यूह (३.३.२५१) — पर्याय: शिरोभूषण, काढ़ा, खूँटी
• द्वार (२.२.१६) — पर्याय: द्वार्, प्रतीहार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्वार (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वारःद्वारौद्वाराः
द्वितीयाद्वारम्द्वारौद्वारान्
तृतीयाद्वारेणद्वाराभ्याम्द्वारैः
चतुर्थीद्वारायद्वाराभ्याम्द्वारेभ्यः
पञ्चमीद्वारात् / द्वाराद्द्वाराभ्याम्द्वारेभ्यः
षष्ठीद्वारस्यद्वारयोःद्वाराणाम्
सप्तमीद्वारेद्वारयोःद्वारेषु
सम्बोधनहे द्वारहे द्वारौहे द्वाराः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: द्वा, प्रतीहार, निर्यूह

📚 अमरकोश में:
• प्रतीहार (३.३.१७८) — पर्याय: द्वारपाल
• निर्यूह (३.३.२५१) — पर्याय: शिरोभूषण, काढ़ा, खूँटी
• द्वार (२.२.१६) — पर्याय: द्वार्, प्रतीहार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें