🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:16 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्विज (पुंलिङ्ग)

हिन्दुओं के प्रथम तीन वर्णों में कोई एक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विजःद्विजौद्विजाः
द्वितीयाद्विजम्द्विजौद्विजान्
तृतीयाद्विजेनद्विजाभ्याम्द्विजैः
चतुर्थीद्विजायद्विजाभ्याम्द्विजेभ्यः
पञ्चमीद्विजात् / द्विजाद्द्विजाभ्याम्द्विजेभ्यः
षष्ठीद्विजस्यद्विजयोःद्विजानाम्
सप्तमीद्विजेद्विजयोःद्विजेषु
सम्बोधनहे द्विजहे द्विजौहे द्विजाः

अर्थ: हिन्दुओं के प्रथम तीन वर्णों में कोई एक
संस्कृत: पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

📚 अमरकोश में:
• पक्षी के और नाम (२.५.३५) — पर्याय: शकुन्ति, पक्षी, शकुनि, शकुन्त, शकुन, पतत्री, पत्री, पतग, पतत्, पत्ररथ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें