🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:35:25 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्विरसन (पुंलिङ्ग)

साँप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विरसनःद्विरसनौद्विरसनाः
द्वितीयाद्विरसनम्द्विरसनौद्विरसनान्
तृतीयाद्विरसनेनद्विरसनाभ्याम्द्विरसनैः
चतुर्थीद्विरसनायद्विरसनाभ्याम्द्विरसनेभ्यः
पञ्चमीद्विरसनात् / द्विरसनाद्द्विरसनाभ्याम्द्विरसनेभ्यः
षष्ठीद्विरसनस्यद्विरसनयोःद्विरसनानाम्
सप्तमीद्विरसनेद्विरसनयोःद्विरसनेषु
सम्बोधनहे द्विरसनहे द्विरसनौहे द्विरसनाः

अर्थ: साँप
संस्कृत: पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

📚 अमरकोश में:
• साँप के और नाम (१.८.९) — पर्याय: लेलिहान, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्विरसन (नपुंसकलिङ्ग)

साँप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विरसनम्द्विरसनेद्विरसनानि
द्वितीयाद्विरसनम्द्विरसनेद्विरसनानि
तृतीयाद्विरसनेनद्विरसनाभ्याम्द्विरसनैः
चतुर्थीद्विरसनायद्विरसनाभ्याम्द्विरसनेभ्यः
पञ्चमीद्विरसनात् / द्विरसनाद्द्विरसनाभ्याम्द्विरसनेभ्यः
षष्ठीद्विरसनस्यद्विरसनयोःद्विरसनानाम्
सप्तमीद्विरसनेद्विरसनयोःद्विरसनेषु
सम्बोधनहे द्विरसनहे द्विरसनेहे द्विरसनानि

अर्थ: साँप
संस्कृत: पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि
English: double tongued.

📚 अमरकोश में:
• साँप के और नाम (१.८.९) — पर्याय: लेलिहान, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬