🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:37:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्विष् (पुंलिङ्ग)

विरोधी, घृणा करने वाला, शत्रुवत्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विट् / द्विड्द्विषौद्विषः
द्वितीयाद्विषम्द्विषौद्विषः
तृतीयाद्विषाद्विड्भ्याम्द्विड्भिः
चतुर्थीद्विषेद्विड्भ्याम्द्विड्भ्यः
पञ्चमीद्विषःद्विड्भ्याम्द्विड्भ्यः
षष्ठीद्विषःद्विषोःद्विषाम्
सप्तमीद्विषिद्विषोःद्विट्त्सु / द्विट्सु
सम्बोधनहे द्विट् / हे द्विड्हे द्विषौहे द्विषः

अर्थ: विरोधी, घृणा करने वाला, शत्रुवत्
संस्कृत: पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 अमरकोश में:
• शत्रु के और नाम (२.८.११) — पर्याय: विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्विष् (स्त्रीलिङ्ग)

विरोधी, घृणा करने वाला, शत्रुवत्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विट् / द्विड्द्विषौद्विषः
द्वितीयाद्विषम्द्विषौद्विषः
तृतीयाद्विषाद्विड्भ्याम्द्विड्भिः
चतुर्थीद्विषेद्विड्भ्याम्द्विड्भ्यः
पञ्चमीद्विषःद्विड्भ्याम्द्विड्भ्यः
षष्ठीद्विषःद्विषोःद्विषाम्
सप्तमीद्विषिद्विषोःद्विट्त्सु / द्विट्सु
सम्बोधनहे द्विट् / हे द्विड्हे द्विषौहे द्विषः

अर्थ: विरोधी, घृणा करने वाला, शत्रुवत्
संस्कृत: पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 अमरकोश में:
• शत्रु के और नाम (२.८.११) — पर्याय: विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्विष् (नपुंसकलिङ्ग)

विरोधी, घृणा करने वाला, शत्रुवत्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विःद्विषीद्वींषि
द्वितीयाद्विःद्विषीद्वींषि
तृतीयाद्विषाद्विर्भ्याम्द्विर्भिः
चतुर्थीद्विषेद्विर्भ्याम्द्विर्भ्यः
पञ्चमीद्विषःद्विर्भ्याम्द्विर्भ्यः
षष्ठीद्विषःद्विषोःद्विषाम्
सप्तमीद्विषिद्विषोःद्विष्षु / द्विःषु
सम्बोधनहे द्विःहे द्विषीहे द्वींषि

अर्थ: विरोधी, घृणा करने वाला, शत्रुवत्
संस्कृत: पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 अमरकोश में:
• शत्रु के और नाम (२.८.११) — पर्याय: विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें