🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:10:50 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्वीपेश (पुंलिङ्ग)

द्वीप (शरणस्थान, आश्रयगृह) + ईश (मालिक, स्वामी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वीपेशःद्वीपेशौद्वीपेशाः
द्वितीयाद्वीपेशम्द्वीपेशौद्वीपेशान्
तृतीयाद्वीपेशेनद्वीपेशाभ्याम्द्वीपेशैः
चतुर्थीद्वीपेशायद्वीपेशाभ्याम्द्वीपेशेभ्यः
पञ्चमीद्वीपेशात् / द्वीपेशाद्द्वीपेशाभ्याम्द्वीपेशेभ्यः
षष्ठीद्वीपेशस्यद्वीपेशयोःद्वीपेशानाम्
सप्तमीद्वीपेशेद्वीपेशयोःद्वीपेशेषु
सम्बोधनहे द्वीपेशहे द्वीपेशौहे द्वीपेशाः

अर्थ: द्वीप (शरणस्थान, आश्रयगृह) + ईश (मालिक, स्वामी)
English: lord of an island, viceroy, Pracaṇḍ.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬