🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:57:07 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धर्म (पुंलिङ्ग)

कर्तव्व, जाति, सम्प्रदाय आदि के प्रचलित आचार का पालन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधर्मःधर्मौधर्माः
द्वितीयाधर्मम्धर्मौधर्मान्
तृतीयाधर्मेणधर्माभ्याम्धर्मैः
चतुर्थीधर्मायधर्माभ्याम्धर्मेभ्यः
पञ्चमीधर्मात् / धर्माद्धर्माभ्याम्धर्मेभ्यः
षष्ठीधर्मस्यधर्मयोःधर्माणाम्
सप्तमीधर्मेधर्मयोःधर्मेषु
सम्बोधनहे धर्महे धर्मौहे धर्माः

अर्थ: कर्तव्व, जाति, सम्प्रदाय आदि के प्रचलित आचार का पालन
संस्कृत: पर्याय: पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष, उपनिषद्

📚 अमरकोश में:
• धर्म/पुण्य के नाम (१.४.२५) — पर्याय: पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष
• उपनिषद् (३.३.१००) — पर्याय: रहस्य, शरद्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें