🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:22:20 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धात्री (स्त्रीलिङ्ग)

दाई, धाय, उपमाता

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधात्रीधात्र्यौधात्र्यः
द्वितीयाधात्रीम्धात्र्यौधात्रीः
तृतीयाधात्र्याधात्रीभ्याम्धात्रीभिः
चतुर्थीधात्र्यैधात्रीभ्याम्धात्रीभ्यः
पञ्चमीधात्र्याःधात्रीभ्याम्धात्रीभ्यः
षष्ठीधात्र्याःधात्र्योःधात्रीणाम्
सप्तमीधात्र्याम्धात्र्योःधात्रीषु
सम्बोधनहे धात्रिहे धात्र्यौहे धात्र्यः

अर्थ: दाई, धाय, उपमाता
संस्कृत: पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 अमरकोश में:
• पृथ्वी के और नाम (२.१.४) — पर्याय: विपुला, गह्वरी, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें