🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:08:56 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धिक्ष (पुंलिङ्ग)

धि (आधार, भंडार) + क्ष (नाश)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधिक्षःधिक्षौधिक्षाः
द्वितीयाधिक्षम्धिक्षौधिक्षान्
तृतीयाधिक्षेणधिक्षाभ्याम्धिक्षैः
चतुर्थीधिक्षायधिक्षाभ्याम्धिक्षेभ्यः
पञ्चमीधिक्षात् / धिक्षाद्धिक्षाभ्याम्धिक्षेभ्यः
षष्ठीधिक्षस्यधिक्षयोःधिक्षाणाम्
सप्तमीधिक्षेधिक्षयोःधिक्षेषु
सम्बोधनहे धिक्षहे धिक्षौहे धिक्षाः

अर्थ: धि (आधार, भंडार) + क्ष (नाश)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धिक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

धि (आधार, भंडार) + क्ष (अन्तर्धान, हानि)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधिक्षम्धिक्षेधिक्षाणि
द्वितीयाधिक्षम्धिक्षेधिक्षाणि
तृतीयाधिक्षेणधिक्षाभ्याम्धिक्षैः
चतुर्थीधिक्षायधिक्षाभ्याम्धिक्षेभ्यः
पञ्चमीधिक्षात् / धिक्षाद्धिक्षाभ्याम्धिक्षेभ्यः
षष्ठीधिक्षस्यधिक्षयोःधिक्षाणाम्
सप्तमीधिक्षेधिक्षयोःधिक्षेषु
सम्बोधनहे धिक्षहे धिक्षेहे धिक्षाणि

अर्थ: धि (आधार, भंडार) + क्ष (अन्तर्धान, हानि)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें