🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:07:35 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धीर (पुंलिङ्ग)

बहादुर, उद्धत साहसी

🔎 आपका लिखा रूप धीरम् = द्वितीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधीरःधीरौधीराः
द्वितीयाधीरम्धीरौधीरान्
तृतीयाधीरेणधीराभ्याम्धीरैः
चतुर्थीधीरायधीराभ्याम्धीरेभ्यः
पञ्चमीधीरात् / धीराद्धीराभ्याम्धीरेभ्यः
षष्ठीधीरस्यधीरयोःधीराणाम्
सप्तमीधीरेधीरयोःधीरेषु
सम्बोधनहे धीरहे धीरौहे धीराः

अर्थ: बहादुर, उद्धत साहसी
संस्कृत: विद्वान् · पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 अमरकोश में:
• केसर के नाम (२.६.१२५) — पर्याय: कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, लोहितचन्दन
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धीर (नपुंसकलिङ्ग)

बहादुर, उद्धत साहसी

🔎 आपका लिखा रूप धीरम् = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधीरम्धीरेधीराणि
द्वितीयाधीरम्धीरेधीराणि
तृतीयाधीरेणधीराभ्याम्धीरैः
चतुर्थीधीरायधीराभ्याम्धीरेभ्यः
पञ्चमीधीरात् / धीराद्धीराभ्याम्धीरेभ्यः
षष्ठीधीरस्यधीरयोःधीराणाम्
सप्तमीधीरेधीरयोःधीरेषु
सम्बोधनहे धीरहे धीरेहे धीराणि

अर्थ: बहादुर, उद्धत साहसी
संस्कृत: पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 अमरकोश में:
• केसर के नाम (२.६.१२५) — पर्याय: कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, लोहितचन्दन
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें