🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:51:47 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धुर्य (पुंलिङ्ग)

यत् बोझा सँभालने के योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधुर्यःधुर्यौधुर्याः
द्वितीयाधुर्यम्धुर्यौधुर्यान्
तृतीयाधुर्येणधुर्याभ्याम्धुर्यैः
चतुर्थीधुर्यायधुर्याभ्याम्धुर्येभ्यः
पञ्चमीधुर्यात् / धुर्याद्धुर्याभ्याम्धुर्येभ्यः
षष्ठीधुर्यस्यधुर्ययोःधुर्याणाम्
सप्तमीधुर्येधुर्ययोःधुर्येषु
सम्बोधनहे धुर्यहे धुर्यौहे धुर्याः

अर्थ: यत् बोझा सँभालने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: धुर्वह, धौरेय, धुरीण, सधुरन्धर

📚 अमरकोश में:
• भार (जुआ) ढोने वाला बैल (२.९.६६) — पर्याय: धुर्वह, धौरेय, धुरीण, धुरन्धर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धुर्य (नपुंसकलिङ्ग)

यत् बोझा सँभालने के योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधुर्यम्धुर्येधुर्याणि
द्वितीयाधुर्यम्धुर्येधुर्याणि
तृतीयाधुर्येणधुर्याभ्याम्धुर्यैः
चतुर्थीधुर्यायधुर्याभ्याम्धुर्येभ्यः
पञ्चमीधुर्यात् / धुर्याद्धुर्याभ्याम्धुर्येभ्यः
षष्ठीधुर्यस्यधुर्ययोःधुर्याणाम्
सप्तमीधुर्येधुर्ययोःधुर्येषु
सम्बोधनहे धुर्यहे धुर्येहे धुर्याणि

अर्थ: यत् बोझा सँभालने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: धुर्वह, धौरेय, धुरीण, सधुरन्धर

📚 अमरकोश में:
• भार (जुआ) ढोने वाला बैल (२.९.६६) — पर्याय: धुर्वह, धौरेय, धुरीण, धुरन्धर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें