🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:30:00 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धूर्त (पुंलिङ्ग)

चालाक, शठ, बदमाश, मक्कार, जालसाज

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधूर्तःधूर्तौधूर्ताः
द्वितीयाधूर्तम्धूर्तौधूर्तान्
तृतीयाधूर्तेनधूर्ताभ्याम्धूर्तैः
चतुर्थीधूर्तायधूर्ताभ्याम्धूर्तेभ्यः
पञ्चमीधूर्तात् / धूर्ताद्धूर्ताभ्याम्धूर्तेभ्यः
षष्ठीधूर्तस्यधूर्तयोःधूर्तानाम्
सप्तमीधूर्तेधूर्तयोःधूर्तेषु
सम्बोधनहे धूर्तहे धूर्तौहे धूर्ताः

अर्थ: चालाक, शठ, बदमाश, मक्कार, जालसाज
संस्कृत: पर्याय: उन्मत्त, कितव, धत्तूर, कनकाह्वय, मातुल

📚 अमरकोश में:
• जुआरी (२.१०.४४) — पर्याय: अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्
• धूर्त (३.१.४७) — पर्याय: वंचक
• धतूरा के नाम (२.४.७७) — पर्याय: उन्मत्त, कितव, धत्तूर, कनकाह्वय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धूर्त (नपुंसकलिङ्ग)

चालाक, शठ, बदमाश, मक्कार, जालसाज

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधूर्तम्धूर्तेधूर्तानि
द्वितीयाधूर्तम्धूर्तेधूर्तानि
तृतीयाधूर्तेनधूर्ताभ्याम्धूर्तैः
चतुर्थीधूर्तायधूर्ताभ्याम्धूर्तेभ्यः
पञ्चमीधूर्तात् / धूर्ताद्धूर्ताभ्याम्धूर्तेभ्यः
षष्ठीधूर्तस्यधूर्तयोःधूर्तानाम्
सप्तमीधूर्तेधूर्तयोःधूर्तेषु
सम्बोधनहे धूर्तहे धूर्तेहे धूर्तानि

अर्थ: चालाक, शठ, बदमाश, मक्कार, जालसाज
संस्कृत: पर्याय: उन्मत्त, कितव, धत्तूर, कनकाह्वय, मातुल

📚 अमरकोश में:
• जुआरी (२.१०.४४) — पर्याय: अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्
• धूर्त (३.१.४७) — पर्याय: वंचक
• धतूरा के नाम (२.४.७७) — पर्याय: उन्मत्त, कितव, धत्तूर, कनकाह्वय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें