🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:50:10 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धृतप्रज (पुंलिङ्ग)

धृत (थामा गया, ले जाया गया) + प्रज (पति, स्वामी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधृतप्रजःधृतप्रजौधृतप्रजाः
द्वितीयाधृतप्रजम्धृतप्रजौधृतप्रजान्
तृतीयाधृतप्रजेनधृतप्रजाभ्याम्धृतप्रजैः
चतुर्थीधृतप्रजायधृतप्रजाभ्याम्धृतप्रजेभ्यः
पञ्चमीधृतप्रजात् / धृतप्रजाद्धृतप्रजाभ्याम्धृतप्रजेभ्यः
षष्ठीधृतप्रजस्यधृतप्रजयोःधृतप्रजानाम्
सप्तमीधृतप्रजेधृतप्रजयोःधृतप्रजेषु
सम्बोधनहे धृतप्रजहे धृतप्रजौहे धृतप्रजाः

अर्थ: धृत (थामा गया, ले जाया गया) + प्रज (पति, स्वामी)
English: having descendants, Ragh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धृतप्रज (नपुंसकलिङ्ग)

धृत (थामा गया, ले जाया गया) + प्रज (पति, स्वामी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधृतप्रजम्धृतप्रजेधृतप्रजानि
द्वितीयाधृतप्रजम्धृतप्रजेधृतप्रजानि
तृतीयाधृतप्रजेनधृतप्रजाभ्याम्धृतप्रजैः
चतुर्थीधृतप्रजायधृतप्रजाभ्याम्धृतप्रजेभ्यः
पञ्चमीधृतप्रजात् / धृतप्रजाद्धृतप्रजाभ्याम्धृतप्रजेभ्यः
षष्ठीधृतप्रजस्यधृतप्रजयोःधृतप्रजानाम्
सप्तमीधृतप्रजेधृतप्रजयोःधृतप्रजेषु
सम्बोधनहे धृतप्रजहे धृतप्रजेहे धृतप्रजानि

अर्थ: धृत (थामा गया, ले जाया गया) + प्रज (पति, स्वामी)
English: having descendants, Ragh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬