🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:42:49 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धैर्य (नपुंसकलिङ्ग)

दृढ़ता, टिकाऊपन, सामर्थ्य, ठोसपन, स्थिरता, स्थायिता, धीरज, साहस

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधैर्यम्धैर्येधैर्याणि
द्वितीयाधैर्यम्धैर्येधैर्याणि
तृतीयाधैर्येणधैर्याभ्याम्धैर्यैः
चतुर्थीधैर्यायधैर्याभ्याम्धैर्येभ्यः
पञ्चमीधैर्यात् / धैर्याद्धैर्याभ्याम्धैर्येभ्यः
षष्ठीधैर्यस्यधैर्ययोःधैर्याणाम्
सप्तमीधैर्येधैर्ययोःधैर्येषु
सम्बोधनहे धैर्यहे धैर्येहे धैर्याणि

अर्थ: दृढ़ता, टिकाऊपन, सामर्थ्य, ठोसपन, स्थिरता, स्थायिता, धीरज, साहस

📚 अमरकोश में:
• धृति (३.३.८१) — पर्याय: धारण
• आत्मा (३.३.११७) — पर्याय: प्रयत्न, बुद्धि, स्वभाव, ब्रह्म, शरीर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें