🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:46:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ध्मातृ (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्माताध्मातरौध्मातरः
द्वितीयाध्मातरम्ध्मातरौध्मातॄन्
तृतीयाध्मात्राध्मातृभ्याम्ध्मातृभिः
चतुर्थीध्मात्रेध्मातृभ्याम्ध्मातृभ्यः
पञ्चमीध्मातुःध्मातृभ्याम्ध्मातृभ्यः
षष्ठीध्मातुःध्मात्रोःध्मातॄणाम्
सप्तमीध्मातरिध्मात्रोःध्मातृषु
सम्बोधनहे ध्मातःहे ध्मातरौहे ध्मातरः

अर्थ: —
English: a blower, smelter or melter (of metal), RV. v, 9, 5

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ध्मातृ (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्मातृध्मातृणीध्मातॄणि
द्वितीयाध्मातृध्मातृणीध्मातॄणि
तृतीयाध्मातृणा / ध्मात्राध्मातृभ्याम्ध्मातृभिः
चतुर्थीध्मातृणे / ध्मात्रेध्मातृभ्याम्ध्मातृभ्यः
पञ्चमीध्मातृणः / ध्मातुःध्मातृभ्याम्ध्मातृभ्यः
षष्ठीध्मातृणः / ध्मातुःध्मातृणोः / ध्मात्रोःध्मातॄणाम्
सप्तमीध्मातृणि / ध्मातरिध्मातृणोः / ध्मात्रोःध्मातृषु
सम्बोधनहे ध्मातृ / हे ध्मातःहे ध्मातृणीहे ध्मातॄणि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें