🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:31:31 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ध्रुव (पुंलिङ्ग)

स्थिर, दृढ़, अचल, स्थावर, स्थायी, अटल, अपरिवर्तनीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्रुवःध्रुवौध्रुवाः
द्वितीयाध्रुवम्ध्रुवौध्रुवान्
तृतीयाध्रुवेणध्रुवाभ्याम्ध्रुवैः
चतुर्थीध्रुवायध्रुवाभ्याम्ध्रुवेभ्यः
पञ्चमीध्रुवात् / ध्रुवाद्ध्रुवाभ्याम्ध्रुवेभ्यः
षष्ठीध्रुवस्यध्रुवयोःध्रुवाणाम्
सप्तमीध्रुवेध्रुवयोःध्रुवेषु
सम्बोधनहे ध्रुवहे ध्रुवौहे ध्रुवाः

अर्थ: स्थिर, दृढ़, अचल, स्थावर, स्थायी, अटल, अपरिवर्तनीय
संस्कृत: पर्याय: औत्तानपादि

📚 अमरकोश में:
• ध्रुव (३.३.२२२) — पर्याय: निश्चित, सदा
• ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) (२.४.८) — पर्याय: स्थाणु, शंकु
• सदा रहने वाला (३.१.७१) — पर्याय: शाश्वत, नित्य, सदातन, सनातन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ध्रुव (नपुंसकलिङ्ग)

स्थिर, दृढ़, अचल, स्थावर, स्थायी, अटल, अपरिवर्तनीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्रुवम्ध्रुवेध्रुवाणि
द्वितीयाध्रुवम्ध्रुवेध्रुवाणि
तृतीयाध्रुवेणध्रुवाभ्याम्ध्रुवैः
चतुर्थीध्रुवायध्रुवाभ्याम्ध्रुवेभ्यः
पञ्चमीध्रुवात् / ध्रुवाद्ध्रुवाभ्याम्ध्रुवेभ्यः
षष्ठीध्रुवस्यध्रुवयोःध्रुवाणाम्
सप्तमीध्रुवेध्रुवयोःध्रुवेषु
सम्बोधनहे ध्रुवहे ध्रुवेहे ध्रुवाणि

अर्थ: स्थिर, दृढ़, अचल, स्थावर, स्थायी, अटल, अपरिवर्तनीय
संस्कृत: पर्याय: औत्तानपादि

📚 अमरकोश में:
• ध्रुव (३.३.२२२) — पर्याय: निश्चित, सदा
• ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) (२.४.८) — पर्याय: स्थाणु, शंकु
• सदा रहने वाला (३.१.७१) — पर्याय: शाश्वत, नित्य, सदातन, सनातन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें