🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:46:00 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ध्रुवि (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्रुविःध्रुवीध्रुवयः
द्वितीयाध्रुविम्ध्रुवीध्रुवीन्
तृतीयाध्रुविणाध्रुविभ्याम्ध्रुविभिः
चतुर्थीध्रुवयेध्रुविभ्याम्ध्रुविभ्यः
पञ्चमीध्रुवेःध्रुविभ्याम्ध्रुविभ्यः
षष्ठीध्रुवेःध्रुव्योःध्रुवीणाम्
सप्तमीध्रुवौध्रुव्योःध्रुविषु
सम्बोधनहे ध्रुवेहे ध्रुवीहे ध्रुवयः

अर्थ: —
English: firmly fixed, firm (mountains), RV. vii, 35, 8.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ध्रुवि (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्रुविध्रुविणीध्रुवीणि
द्वितीयाध्रुविध्रुविणीध्रुवीणि
तृतीयाध्रुविणाध्रुविभ्याम्ध्रुविभिः
चतुर्थीध्रुविणे / ध्रुवयेध्रुविभ्याम्ध्रुविभ्यः
पञ्चमीध्रुविणः / ध्रुवेःध्रुविभ्याम्ध्रुविभ्यः
षष्ठीध्रुविणः / ध्रुवेःध्रुविणोः / ध्रुव्योःध्रुवीणाम्
सप्तमीध्रुविणि / ध्रुवौध्रुविणोः / ध्रुव्योःध्रुविषु
सम्बोधनहे ध्रुवि / हे ध्रुवेहे ध्रुविणीहे ध्रुवीणि

अर्थ: —
English: firmly fixed, firm (mountains), RV. vii, 35, 8.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें