🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:14:44 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नतनाभि (पुंलिङ्ग)

नत (झुका हुआ, प्रणत) + नाभि (इञ्, भश्चान्तदेशः" सूंडी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानतनाभिःनतनाभीनतनाभयः
द्वितीयानतनाभिम्नतनाभीनतनाभीन्
तृतीयानतनाभिनानतनाभिभ्याम्नतनाभिभिः
चतुर्थीनतनाभयेनतनाभिभ्याम्नतनाभिभ्यः
पञ्चमीनतनाभेःनतनाभिभ्याम्नतनाभिभ्यः
षष्ठीनतनाभेःनतनाभ्योःनतनाभीनाम्
सप्तमीनतनाभौनतनाभ्योःनतनाभिषु
सम्बोधनहे नतनाभेहे नतनाभीहे नतनाभयः

अर्थ: नत (झुका हुआ, प्रणत) + नाभि (इञ्, भश्चान्तदेशः" सूंडी)
English: ‘deep-naveled’, thin, slender, Kum. i, 38.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नतनाभि (नपुंसकलिङ्ग)

नत (झुका हुआ, प्रणत) + नाभि (केन्द्र, किरणबिन्दु)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानतनाभिनतनाभिनीनतनाभीनि
द्वितीयानतनाभिनतनाभिनीनतनाभीनि
तृतीयानतनाभिनानतनाभिभ्याम्नतनाभिभिः
चतुर्थीनतनाभिने / नतनाभयेनतनाभिभ्याम्नतनाभिभ्यः
पञ्चमीनतनाभिनः / नतनाभेःनतनाभिभ्याम्नतनाभिभ्यः
षष्ठीनतनाभिनः / नतनाभेःनतनाभिनोः / नतनाभ्योःनतनाभीनाम्
सप्तमीनतनाभिनि / नतनाभौनतनाभिनोः / नतनाभ्योःनतनाभिषु
सम्बोधनहे नतनाभि / हे नतनाभेहे नतनाभिनीहे नतनाभीनि

अर्थ: नत (झुका हुआ, प्रणत) + नाभि (केन्द्र, किरणबिन्दु)
English: ‘deep-naveled’, thin, slender, Kum. i, 38.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें