🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:51:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नपुंसक (पुंलिङ्ग)

न पुमान् न स्त्री, नि.स्त्रीपुंसयोः पुंसक आदेशः

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानपुंसकःनपुंसकौनपुंसकाः
द्वितीयानपुंसकम्नपुंसकौनपुंसकान्
तृतीयानपुंसकेननपुंसकाभ्याम्नपुंसकैः
चतुर्थीनपुंसकायनपुंसकाभ्याम्नपुंसकेभ्यः
पञ्चमीनपुंसकात् / नपुंसकाद्नपुंसकाभ्याम्नपुंसकेभ्यः
षष्ठीनपुंसकस्यनपुंसकयोःनपुंसकानाम्
सप्तमीनपुंसकेनपुंसकयोःनपुंसकेषु
सम्बोधनहे नपुंसकहे नपुंसकौहे नपुंसकाः

अर्थ: न पुमान् न स्त्री, नि.स्त्रीपुंसयोः पुंसक आदेशः
संस्कृत: पर्याय: पोटा, तृतीयाप्रकृति, शण्ढ, क्लीब, षण्ड

📚 अमरकोश में:
• तृतीय प्रकृति (नपुंसक) (२.६.३९) — पर्याय: तृतीया, शण्ढ, क्लीब, पण्ड

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नपुंसक (नपुंसकलिङ्ग)

न पुमान् न स्त्री, नि.स्त्रीपुंसयोः पुंसक आदेशः

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानपुंसकम्नपुंसकेनपुंसकानि
द्वितीयानपुंसकम्नपुंसकेनपुंसकानि
तृतीयानपुंसकेननपुंसकाभ्याम्नपुंसकैः
चतुर्थीनपुंसकायनपुंसकाभ्याम्नपुंसकेभ्यः
पञ्चमीनपुंसकात् / नपुंसकाद्नपुंसकाभ्याम्नपुंसकेभ्यः
षष्ठीनपुंसकस्यनपुंसकयोःनपुंसकानाम्
सप्तमीनपुंसकेनपुंसकयोःनपुंसकेषु
सम्बोधनहे नपुंसकहे नपुंसकेहे नपुंसकानि

अर्थ: न पुमान् न स्त्री, नि.स्त्रीपुंसयोः पुंसक आदेशः
संस्कृत: पर्याय: पोटा, तृतीयाप्रकृति, शण्ढ, क्लीब, षण्ड

📚 अमरकोश में:
• तृतीय प्रकृति (नपुंसक) (२.६.३९) — पर्याय: तृतीया, शण्ढ, क्लीब, पण्ड

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें