🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:49 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नयन (नपुंसकलिङ्ग)

मार्गदर्शन, निर्देशन, संचालन, प्रबन्धन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानयनम्नयनेनयनानि
द्वितीयानयनम्नयनेनयनानि
तृतीयानयनेननयनाभ्याम्नयनैः
चतुर्थीनयनायनयनाभ्याम्नयनेभ्यः
पञ्चमीनयनात् / नयनाद्नयनाभ्याम्नयनेभ्यः
षष्ठीनयनस्यनयनयोःनयनानाम्
सप्तमीनयनेनयनयोःनयनेषु
सम्बोधनहे नयनहे नयनेहे नयनानि

अर्थ: मार्गदर्शन, निर्देशन, संचालन, प्रबन्धन
संस्कृत: पर्याय: लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि

📚 अमरकोश में:
• आँख (२.६.९४) — पर्याय: लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नयन (पुंलिङ्ग)

मार्गदर्शन, निर्देशन, संचालन, प्रबन्धन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानयनःनयनौनयनाः
द्वितीयानयनम्नयनौनयनान्
तृतीयानयनेननयनाभ्याम्नयनैः
चतुर्थीनयनायनयनाभ्याम्नयनेभ्यः
पञ्चमीनयनात् / नयनाद्नयनाभ्याम्नयनेभ्यः
षष्ठीनयनस्यनयनयोःनयनानाम्
सप्तमीनयनेनयनयोःनयनेषु
सम्बोधनहे नयनहे नयनौहे नयनाः

अर्थ: मार्गदर्शन, निर्देशन, संचालन, प्रबन्धन
संस्कृत: पर्याय: लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि
English: N. of a man, Rājat.

📚 अमरकोश में:
• आँख (२.६.९४) — पर्याय: लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें