🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:44:24 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नाथवत् (पुंलिङ्ग)

सनाथ, जिसका कोई स्वामी या रक्षक हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाथवान्नाथवन्तौनाथवन्तः
द्वितीयानाथवन्तम्नाथवन्तौनाथवतः
तृतीयानाथवतानाथवद्भ्याम्नाथवद्भिः
चतुर्थीनाथवतेनाथवद्भ्याम्नाथवद्भ्यः
पञ्चमीनाथवतःनाथवद्भ्याम्नाथवद्भ्यः
षष्ठीनाथवतःनाथवतोःनाथवताम्
सप्तमीनाथवतिनाथवतोःनाथवत्सु
सम्बोधनहे नाथवन्हे नाथवन्तौहे नाथवन्तः

अर्थ: सनाथ, जिसका कोई स्वामी या रक्षक हो
संस्कृत: पर्याय: परतन्त्र, पराधीन, परवत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नाथवत् (स्त्रीलिङ्ग)

सनाथ, जिसका कोई स्वामी या रक्षक हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाथवत् / नाथवद्नाथवतौनाथवतः
द्वितीयानाथवतम्नाथवतौनाथवतः
तृतीयानाथवतानाथवद्भ्याम्नाथवद्भिः
चतुर्थीनाथवतेनाथवद्भ्याम्नाथवद्भ्यः
पञ्चमीनाथवतःनाथवद्भ्याम्नाथवद्भ्यः
षष्ठीनाथवतःनाथवतोःनाथवताम्
सप्तमीनाथवतिनाथवतोःनाथवत्सु
सम्बोधनहे नाथवत् / हे नाथवद्हे नाथवतौहे नाथवतः

अर्थ: सनाथ, जिसका कोई स्वामी या रक्षक हो
संस्कृत: पर्याय: परतन्त्र, पराधीन, परवत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नाथवत् (नपुंसकलिङ्ग)

सनाथ, जिसका कोई स्वामी या रक्षक हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाथवत् / नाथवद्नाथवतीनाथवन्ति
द्वितीयानाथवत् / नाथवद्नाथवतीनाथवन्ति
तृतीयानाथवतानाथवद्भ्याम्नाथवद्भिः
चतुर्थीनाथवतेनाथवद्भ्याम्नाथवद्भ्यः
पञ्चमीनाथवतःनाथवद्भ्याम्नाथवद्भ्यः
षष्ठीनाथवतःनाथवतोःनाथवताम्
सप्तमीनाथवतिनाथवतोःनाथवत्सु
सम्बोधनहे नाथवत् / हे नाथवद्हे नाथवतीहे नाथवन्ति

अर्थ: सनाथ, जिसका कोई स्वामी या रक्षक हो
संस्कृत: पर्याय: परतन्त्र, पराधीन, परवत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें