🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:50:56 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निःस्व (पुंलिङ्ग)

निर्धन, दरिद्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिःस्वःनिःस्वौनिःस्वाः
द्वितीयानिःस्वम्निःस्वौनिःस्वान्
तृतीयानिःस्वेननिःस्वाभ्याम्निःस्वैः
चतुर्थीनिःस्वायनिःस्वाभ्याम्निःस्वेभ्यः
पञ्चमीनिःस्वात् / निःस्वाद्निःस्वाभ्याम्निःस्वेभ्यः
षष्ठीनिःस्वस्यनिःस्वयोःनिःस्वानाम्
सप्तमीनिःस्वेनिःस्वयोःनिःस्वेषु
सम्बोधनहे निःस्वहे निःस्वौहे निःस्वाः

अर्थ: निर्धन, दरिद्र
संस्कृत: पर्याय: दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत

📚 अमरकोश में:
• निर्धन (३.१.४९) — पर्याय: दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निःस्व (नपुंसकलिङ्ग)

निर्धन, दरिद्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिःस्वम्निःस्वेनिःस्वानि
द्वितीयानिःस्वम्निःस्वेनिःस्वानि
तृतीयानिःस्वेननिःस्वाभ्याम्निःस्वैः
चतुर्थीनिःस्वायनिःस्वाभ्याम्निःस्वेभ्यः
पञ्चमीनिःस्वात् / निःस्वाद्निःस्वाभ्याम्निःस्वेभ्यः
षष्ठीनिःस्वस्यनिःस्वयोःनिःस्वानाम्
सप्तमीनिःस्वेनिःस्वयोःनिःस्वेषु
सम्बोधनहे निःस्वहे निःस्वेहे निःस्वानि

अर्थ: निर्धन, दरिद्र
संस्कृत: पर्याय: दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत

📚 अमरकोश में:
• निर्धन (३.१.४९) — पर्याय: दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें