🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:46:33 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निकृष्ट (पुंलिङ्ग)

नीच, अधम, कमीना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकृष्टःनिकृष्टौनिकृष्टाः
द्वितीयानिकृष्टम्निकृष्टौनिकृष्टान्
तृतीयानिकृष्टेननिकृष्टाभ्याम्निकृष्टैः
चतुर्थीनिकृष्टायनिकृष्टाभ्याम्निकृष्टेभ्यः
पञ्चमीनिकृष्टात् / निकृष्टाद्निकृष्टाभ्याम्निकृष्टेभ्यः
षष्ठीनिकृष्टस्यनिकृष्टयोःनिकृष्टानाम्
सप्तमीनिकृष्टेनिकृष्टयोःनिकृष्टेषु
सम्बोधनहे निकृष्टहे निकृष्टौहे निकृष्टाः

अर्थ: नीच, अधम, कमीना
संस्कृत: पर्याय: प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, याप्य, अवम

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट
• ) न्यक्ष (३.३.२३८) — पर्याय: सम्पूर्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निकृष्ट (नपुंसकलिङ्ग)

नीच, अधम, कमीना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकृष्टम्निकृष्टेनिकृष्टानि
द्वितीयानिकृष्टम्निकृष्टेनिकृष्टानि
तृतीयानिकृष्टेननिकृष्टाभ्याम्निकृष्टैः
चतुर्थीनिकृष्टायनिकृष्टाभ्याम्निकृष्टेभ्यः
पञ्चमीनिकृष्टात् / निकृष्टाद्निकृष्टाभ्याम्निकृष्टेभ्यः
षष्ठीनिकृष्टस्यनिकृष्टयोःनिकृष्टानाम्
सप्तमीनिकृष्टेनिकृष्टयोःनिकृष्टेषु
सम्बोधनहे निकृष्टहे निकृष्टेहे निकृष्टानि

अर्थ: नीच, अधम, कमीना
संस्कृत: पर्याय: प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, याप्य, अवम

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट
• ) न्यक्ष (३.३.२३८) — पर्याय: सम्पूर्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬