🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:00:48 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नियमेन (पुंलिङ्ग)

नियमपूर्वक, अनिवार्यतः

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियमेनःनियमेनौनियमेनाः
द्वितीयानियमेनम्नियमेनौनियमेनान्
तृतीयानियमेनेननियमेनाभ्याम्नियमेनैः
चतुर्थीनियमेनायनियमेनाभ्याम्नियमेनेभ्यः
पञ्चमीनियमेनात् / नियमेनाद्नियमेनाभ्याम्नियमेनेभ्यः
षष्ठीनियमेनस्यनियमेनयोःनियमेनानाम्
सप्तमीनियमेनेनियमेनयोःनियमेनेषु
सम्बोधनहे नियमेनहे नियमेनौहे नियमेनाः

अर्थ: नियमपूर्वक, अनिवार्यतः

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नियम (पुंलिङ्ग)

नियंत्रण, रोक

🔎 आपका लिखा रूप नियमेन = तृतीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियमःनियमौनियमाः
द्वितीयानियमम्नियमौनियमान्
तृतीयानियमेननियमाभ्याम्नियमैः
चतुर्थीनियमायनियमाभ्याम्नियमेभ्यः
पञ्चमीनियमात् / नियमाद्नियमाभ्याम्नियमेभ्यः
षष्ठीनियमस्यनियमयोःनियमानाम्
सप्तमीनियमेनियमयोःनियमेषु
सम्बोधनहे नियमहे नियमौहे नियमाः

अर्थ: नियंत्रण, रोक
संस्कृत: अङ्गीकारः, व्रतम्, नियमकर्मः, परिवर्तनम् · पर्याय: संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, आश्रव, संश्रव

📚 अमरकोश में:
• व्रत (२.७.४१) — पर्याय: व्रत
• स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम (१.५.६) — पर्याय: संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें