🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:00:37 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नियोज्य (पुंलिङ्ग)

किसी कर्तव्य का कार्यभार संभालने वाला, कार्यनिर्वाहक, अधिकारी, सेवक, नौकर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियोज्यःनियोज्यौनियोज्याः
द्वितीयानियोज्यम्नियोज्यौनियोज्यान्
तृतीयानियोज्येननियोज्याभ्याम्नियोज्यैः
चतुर्थीनियोज्यायनियोज्याभ्याम्नियोज्येभ्यः
पञ्चमीनियोज्यात् / नियोज्याद्नियोज्याभ्याम्नियोज्येभ्यः
षष्ठीनियोज्यस्यनियोज्ययोःनियोज्यानाम्
सप्तमीनियोज्येनियोज्ययोःनियोज्येषु
सम्बोधनहे नियोज्यहे नियोज्यौहे नियोज्याः

अर्थ: किसी कर्तव्य का कार्यभार संभालने वाला, कार्यनिर्वाहक, अधिकारी, सेवक, नौकर
संस्कृत: पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक

📚 अमरकोश में:
• सेवक (२.१०.१७) — पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, चेटक, किंकर, प्रैष्य, भुजिष्य, परिचारक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नियोज्य (नपुंसकलिङ्ग)

किसी कर्तव्य का कार्यभार संभालने वाला, कार्यनिर्वाहक, अधिकारी, सेवक, नौकर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियोज्यम्नियोज्येनियोज्यानि
द्वितीयानियोज्यम्नियोज्येनियोज्यानि
तृतीयानियोज्येननियोज्याभ्याम्नियोज्यैः
चतुर्थीनियोज्यायनियोज्याभ्याम्नियोज्येभ्यः
पञ्चमीनियोज्यात् / नियोज्याद्नियोज्याभ्याम्नियोज्येभ्यः
षष्ठीनियोज्यस्यनियोज्ययोःनियोज्यानाम्
सप्तमीनियोज्येनियोज्ययोःनियोज्येषु
सम्बोधनहे नियोज्यहे नियोज्येहे नियोज्यानि

अर्थ: किसी कर्तव्य का कार्यभार संभालने वाला, कार्यनिर्वाहक, अधिकारी, सेवक, नौकर
संस्कृत: पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक
English: to be fastened or attached to, Pañc.

📚 अमरकोश में:
• सेवक (२.१०.१७) — पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, चेटक, किंकर, प्रैष्य, भुजिष्य, परिचारक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें