🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:02:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निरवधि (पुंलिङ्ग)

जिसका कोई अन्त न हो, असीम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरवधिःनिरवधीनिरवधयः
द्वितीयानिरवधिम्निरवधीनिरवधीन्
तृतीयानिरवधिनानिरवधिभ्याम्निरवधिभिः
चतुर्थीनिरवधयेनिरवधिभ्याम्निरवधिभ्यः
पञ्चमीनिरवधेःनिरवधिभ्याम्निरवधिभ्यः
षष्ठीनिरवधेःनिरवध्योःनिरवधीनाम्
सप्तमीनिरवधौनिरवध्योःनिरवधिषु
सम्बोधनहे निरवधेहे निरवधीहे निरवधयः

अर्थ: जिसका कोई अन्त न हो, असीम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निरवधि (स्त्रीलिङ्ग)

जिसका कोई अन्त न हो, असीम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरवधिःनिरवधीनिरवधयः
द्वितीयानिरवधिम्निरवधीनिरवधीः
तृतीयानिरवध्यानिरवधिभ्याम्निरवधिभिः
चतुर्थीनिरवधये / निरवध्यैनिरवधिभ्याम्निरवधिभ्यः
पञ्चमीनिरवधेः / निरवध्याःनिरवधिभ्याम्निरवधिभ्यः
षष्ठीनिरवधेः / निरवध्याःनिरवध्योःनिरवधीनाम्
सप्तमीनिरवधौ / निरवध्याम्निरवध्योःनिरवधिषु
सम्बोधनहे निरवधेहे निरवधीहे निरवधयः

अर्थ: जिसका कोई अन्त न हो, असीम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निरवधि (नपुंसकलिङ्ग)

जिसका कोई अन्त न हो, असीम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरवधिनिरवधिनीनिरवधीनि
द्वितीयानिरवधिनिरवधिनीनिरवधीनि
तृतीयानिरवधिनानिरवधिभ्याम्निरवधिभिः
चतुर्थीनिरवधिनेनिरवधिभ्याम्निरवधिभ्यः
पञ्चमीनिरवधिनःनिरवधिभ्याम्निरवधिभ्यः
षष्ठीनिरवधिनःनिरवधिनोःनिरवधीनाम्
सप्तमीनिरवधिनिनिरवधिनोःनिरवधिषु
सम्बोधनहे निरवधि / हे निरवधेहे निरवधिनीहे निरवधीनि

अर्थ: जिसका कोई अन्त न हो, असीम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें