🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:17:59 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निरस्त (पुंलिङ्ग)

दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरस्तःनिरस्तौनिरस्ताः
द्वितीयानिरस्तम्निरस्तौनिरस्तान्
तृतीयानिरस्तेननिरस्ताभ्याम्निरस्तैः
चतुर्थीनिरस्तायनिरस्ताभ्याम्निरस्तेभ्यः
पञ्चमीनिरस्तात् / निरस्ताद्निरस्ताभ्याम्निरस्तेभ्यः
षष्ठीनिरस्तस्यनिरस्तयोःनिरस्तानाम्
सप्तमीनिरस्तेनिरस्तयोःनिरस्तेषु
सम्बोधनहे निरस्तहे निरस्तौहे निरस्ताः

अर्थ: दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित
संस्कृत: पर्याय: त्वरितोदित

📚 अमरकोश में:
• ठुकराया हुआ (३.१.४०) — पर्याय: प्रत्यादिष्ट, प्रत्याख्यात, निराकृत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निरस्त (नपुंसकलिङ्ग)

दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरस्तम्निरस्तेनिरस्तानि
द्वितीयानिरस्तम्निरस्तेनिरस्तानि
तृतीयानिरस्तेननिरस्ताभ्याम्निरस्तैः
चतुर्थीनिरस्तायनिरस्ताभ्याम्निरस्तेभ्यः
पञ्चमीनिरस्तात् / निरस्ताद्निरस्ताभ्याम्निरस्तेभ्यः
षष्ठीनिरस्तस्यनिरस्तयोःनिरस्तानाम्
सप्तमीनिरस्तेनिरस्तयोःनिरस्तेषु
सम्बोधनहे निरस्तहे निरस्तेहे निरस्तानि

अर्थ: दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित
संस्कृत: पर्याय: त्वरितोदित

📚 अमरकोश में:
• ठुकराया हुआ (३.१.४०) — पर्याय: प्रत्यादिष्ट, प्रत्याख्यात, निराकृत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें