🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:21:49 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निरूपण (नपुंसकलिङ्ग)

रूप, आकृति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरूपणम्निरूपणेनिरूपणानि
द्वितीयानिरूपणम्निरूपणेनिरूपणानि
तृतीयानिरूपणेननिरूपणाभ्याम्निरूपणैः
चतुर्थीनिरूपणायनिरूपणाभ्याम्निरूपणेभ्यः
पञ्चमीनिरूपणात् / निरूपणाद्निरूपणाभ्याम्निरूपणेभ्यः
षष्ठीनिरूपणस्यनिरूपणयोःनिरूपणानाम्
सप्तमीनिरूपणेनिरूपणयोःनिरूपणेषु
सम्बोधनहे निरूपणहे निरूपणेहे निरूपणानि

अर्थ: रूप, आकृति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निरूपण (पुंलिङ्ग)

रूप, आकृति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरूपणःनिरूपणौनिरूपणाः
द्वितीयानिरूपणम्निरूपणौनिरूपणान्
तृतीयानिरूपणेननिरूपणाभ्याम्निरूपणैः
चतुर्थीनिरूपणायनिरूपणाभ्याम्निरूपणेभ्यः
पञ्चमीनिरूपणात् / निरूपणाद्निरूपणाभ्याम्निरूपणेभ्यः
षष्ठीनिरूपणस्यनिरूपणयोःनिरूपणानाम्
सप्तमीनिरूपणेनिरूपणयोःनिरूपणेषु
सम्बोधनहे निरूपणहे निरूपणौहे निरूपणाः

अर्थ: रूप, आकृति
English: stating, determining, defining (ifc.), ch. of Sāh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें