🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:44:24 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निर्जर (पुंलिङ्ग)

जो कभी बढ़ा न हो, सदा युवा रहने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्जरःनिर्जरसौ / निर्जरौनिर्जरसः / निर्जराः
द्वितीयानिर्जरम् / निर्जरसम्निर्जरसौ / निर्जरौनिर्जरसः / निर्जरान्
तृतीयानिर्जरसा / निर्जरेणनिर्जराभ्याम्निर्जरैः
चतुर्थीनिर्जरसे / निर्जरायनिर्जराभ्याम्निर्जरेभ्यः
पञ्चमीनिर्जरसः / निर्जरात् / निर्जराद्निर्जराभ्याम्निर्जरेभ्यः
षष्ठीनिर्जरसः / निर्जरस्यनिर्जरयोः / निर्जरसोःनिर्जरसाम् / निर्जराणाम्
सप्तमीनिर्जरसि / निर्जरेनिर्जरयोः / निर्जरसोःनिर्जरेषु
सम्बोधनहे निर्जरहे निर्जरसौ / हे निर्जरौहे निर्जरसः / हे निर्जराः

अर्थ: जो कभी बढ़ा न हो, सदा युवा रहने वाला
संस्कृत: पर्याय: अमर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर

📚 अमरकोश में:
• देवताओं के नाम (१.१.७) — पर्याय: अमर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निर्जर (नपुंसकलिङ्ग)

जो कभी बढ़ा न हो, सदा युवा रहने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्जरम्निर्जरेनिर्जराणि
द्वितीयानिर्जरम्निर्जरेनिर्जराणि
तृतीयानिर्जरेणनिर्जराभ्याम्निर्जरैः
चतुर्थीनिर्जरायनिर्जराभ्याम्निर्जरेभ्यः
पञ्चमीनिर्जरात् / निर्जराद्निर्जराभ्याम्निर्जरेभ्यः
षष्ठीनिर्जरस्यनिर्जरयोःनिर्जराणाम्
सप्तमीनिर्जरेनिर्जरयोःनिर्जरेषु
सम्बोधनहे निर्जरहे निर्जरेहे निर्जराणि

अर्थ: जो कभी बढ़ा न हो, सदा युवा रहने वाला
संस्कृत: पर्याय: अमर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर

📚 अमरकोश में:
• देवताओं के नाम (१.१.७) — पर्याय: अमर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें