🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:35:16 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निर्वसु (पुंलिङ्ग)

धनहीन, गरीब

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्वसुःनिर्वसूनिर्वसवः
द्वितीयानिर्वसुम्निर्वसूनिर्वसून्
तृतीयानिर्वसुनानिर्वसुभ्याम्निर्वसुभिः
चतुर्थीनिर्वसवेनिर्वसुभ्याम्निर्वसुभ्यः
पञ्चमीनिर्वसोःनिर्वसुभ्याम्निर्वसुभ्यः
षष्ठीनिर्वसोःनिर्वस्वोःनिर्वसूनाम्
सप्तमीनिर्वसौनिर्वस्वोःनिर्वसुषु
सम्बोधनहे निर्वसोहे निर्वसूहे निर्वसवः

अर्थ: धनहीन, गरीब

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निर्वसु (स्त्रीलिङ्ग)

धनहीन, गरीब

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्वसुःनिर्वसूनिर्वसवः
द्वितीयानिर्वसुम्निर्वसूनिर्वसूः
तृतीयानिर्वस्वानिर्वसुभ्याम्निर्वसुभिः
चतुर्थीनिर्वसवे / निर्वस्वैनिर्वसुभ्याम्निर्वसुभ्यः
पञ्चमीनिर्वसोः / निर्वस्वाःनिर्वसुभ्याम्निर्वसुभ्यः
षष्ठीनिर्वसोः / निर्वस्वाःनिर्वस्वोःनिर्वसूनाम्
सप्तमीनिर्वसौ / निर्वस्वाम्निर्वस्वोःनिर्वसुषु
सम्बोधनहे निर्वसोहे निर्वसूहे निर्वसवः

अर्थ: धनहीन, गरीब

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निर्वसु (नपुंसकलिङ्ग)

धनहीन, गरीब

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्वसुनिर्वसुनीनिर्वसूनि
द्वितीयानिर्वसुनिर्वसुनीनिर्वसूनि
तृतीयानिर्वसुनानिर्वसुभ्याम्निर्वसुभिः
चतुर्थीनिर्वसुनेनिर्वसुभ्याम्निर्वसुभ्यः
पञ्चमीनिर्वसुनःनिर्वसुभ्याम्निर्वसुभ्यः
षष्ठीनिर्वसुनःनिर्वसुनोःनिर्वसूनाम्
सप्तमीनिर्वसुनिनिर्वसुनोःनिर्वसुषु
सम्बोधनहे निर्वसु / हे निर्वसोहे निर्वसुनीहे निर्वसूनि

अर्थ: धनहीन, गरीब

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬