🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:40:37 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निर्वेग (पुंलिङ्ग)

निश्चेष्ट, गतिहीन, शान्त, वेगरहित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्वेगःनिर्वेगौनिर्वेगाः
द्वितीयानिर्वेगम्निर्वेगौनिर्वेगान्
तृतीयानिर्वेगेणनिर्वेगाभ्याम्निर्वेगैः
चतुर्थीनिर्वेगायनिर्वेगाभ्याम्निर्वेगेभ्यः
पञ्चमीनिर्वेगात् / निर्वेगाद्निर्वेगाभ्याम्निर्वेगेभ्यः
षष्ठीनिर्वेगस्यनिर्वेगयोःनिर्वेगाणाम्
सप्तमीनिर्वेगेनिर्वेगयोःनिर्वेगेषु
सम्बोधनहे निर्वेगहे निर्वेगौहे निर्वेगाः

अर्थ: निश्चेष्ट, गतिहीन, शान्त, वेगरहित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निर्वेग (नपुंसकलिङ्ग)

निश्चेष्ट, गतिहीन, शान्त, वेगरहित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्वेगम्निर्वेगेनिर्वेगाणि
द्वितीयानिर्वेगम्निर्वेगेनिर्वेगाणि
तृतीयानिर्वेगेणनिर्वेगाभ्याम्निर्वेगैः
चतुर्थीनिर्वेगायनिर्वेगाभ्याम्निर्वेगेभ्यः
पञ्चमीनिर्वेगात् / निर्वेगाद्निर्वेगाभ्याम्निर्वेगेभ्यः
षष्ठीनिर्वेगस्यनिर्वेगयोःनिर्वेगाणाम्
सप्तमीनिर्वेगेनिर्वेगयोःनिर्वेगेषु
सम्बोधनहे निर्वेगहे निर्वेगेहे निर्वेगाणि

अर्थ: निश्चेष्ट, गतिहीन, शान्त, वेगरहित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬