🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:16:59 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निवर्तक (पुंलिङ्ग)

वापिस देने वाला, आने वाला या पीछे मुड़ने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिवर्तकःनिवर्तकौनिवर्तकाः
द्वितीयानिवर्तकम्निवर्तकौनिवर्तकान्
तृतीयानिवर्तकेननिवर्तकाभ्याम्निवर्तकैः
चतुर्थीनिवर्तकायनिवर्तकाभ्याम्निवर्तकेभ्यः
पञ्चमीनिवर्तकात् / निवर्तकाद्निवर्तकाभ्याम्निवर्तकेभ्यः
षष्ठीनिवर्तकस्यनिवर्तकयोःनिवर्तकानाम्
सप्तमीनिवर्तकेनिवर्तकयोःनिवर्तकेषु
सम्बोधनहे निवर्तकहे निवर्तकौहे निवर्तकाः

अर्थ: वापिस देने वाला, आने वाला या पीछे मुड़ने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निवर्तक (नपुंसकलिङ्ग)

वापिस देने वाला, आने वाला या पीछे मुड़ने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिवर्तकम्निवर्तकेनिवर्तकानि
द्वितीयानिवर्तकम्निवर्तकेनिवर्तकानि
तृतीयानिवर्तकेननिवर्तकाभ्याम्निवर्तकैः
चतुर्थीनिवर्तकायनिवर्तकाभ्याम्निवर्तकेभ्यः
पञ्चमीनिवर्तकात् / निवर्तकाद्निवर्तकाभ्याम्निवर्तकेभ्यः
षष्ठीनिवर्तकस्यनिवर्तकयोःनिवर्तकानाम्
सप्तमीनिवर्तकेनिवर्तकयोःनिवर्तकेषु
सम्बोधनहे निवर्तकहे निवर्तकेहे निवर्तकानि

अर्थ: वापिस देने वाला, आने वाला या पीछे मुड़ने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬