🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:54:35 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निश्चय (पुंलिङ्ग)

जांचपड़ताल, खोज, पूछताछ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिश्चयःनिश्चयौनिश्चयाः
द्वितीयानिश्चयम्निश्चयौनिश्चयान्
तृतीयानिश्चयेननिश्चयाभ्याम्निश्चयैः
चतुर्थीनिश्चयायनिश्चयाभ्याम्निश्चयेभ्यः
पञ्चमीनिश्चयात् / निश्चयाद्निश्चयाभ्याम्निश्चयेभ्यः
षष्ठीनिश्चयस्यनिश्चययोःनिश्चयानाम्
सप्तमीनिश्चयेनिश्चययोःनिश्चयेषु
सम्बोधनहे निश्चयहे निश्चयौहे निश्चयाः

अर्थ: जांचपड़ताल, खोज, पूछताछ
संस्कृत: पर्याय: निर्णय, सर्ग, निर्

📚 अमरकोश में:
• निश्चय के (१.५.४) — पर्याय: निर्णय
• सर्ग (३.३.२७) — पर्याय: स्वभाव, त्याग, अध्याय, सृष्टि
• 'यावत्-तावत्' (३.३.२६१) — पर्याय: सम्पूर्णता, सीमा, परिमाण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें