🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:08:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निष्णात (पुंलिङ्ग)

चतुर, कुशल, विज्ञ, दक्ष, सुपरिचित, विशेषज्ञ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिष्णातःनिष्णातौनिष्णाताः
द्वितीयानिष्णातम्निष्णातौनिष्णातान्
तृतीयानिष्णातेननिष्णाताभ्याम्निष्णातैः
चतुर्थीनिष्णातायनिष्णाताभ्याम्निष्णातेभ्यः
पञ्चमीनिष्णातात् / निष्णाताद्निष्णाताभ्याम्निष्णातेभ्यः
षष्ठीनिष्णातस्यनिष्णातयोःनिष्णातानाम्
सप्तमीनिष्णातेनिष्णातयोःनिष्णातेषु
सम्बोधनहे निष्णातहे निष्णातौहे निष्णाताः

अर्थ: चतुर, कुशल, विज्ञ, दक्ष, सुपरिचित, विशेषज्ञ
संस्कृत: पर्याय: प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, शिक्षित

📚 अमरकोश में:
• निपुण (३.१.४) — पर्याय: प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती, कुशल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निष्णात (नपुंसकलिङ्ग)

चतुर, कुशल, विज्ञ, दक्ष, सुपरिचित, विशेषज्ञ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिष्णातम्निष्णातेनिष्णातानि
द्वितीयानिष्णातम्निष्णातेनिष्णातानि
तृतीयानिष्णातेननिष्णाताभ्याम्निष्णातैः
चतुर्थीनिष्णातायनिष्णाताभ्याम्निष्णातेभ्यः
पञ्चमीनिष्णातात् / निष्णाताद्निष्णाताभ्याम्निष्णातेभ्यः
षष्ठीनिष्णातस्यनिष्णातयोःनिष्णातानाम्
सप्तमीनिष्णातेनिष्णातयोःनिष्णातेषु
सम्बोधनहे निष्णातहे निष्णातेहे निष्णातानि

अर्थ: चतुर, कुशल, विज्ञ, दक्ष, सुपरिचित, विशेषज्ञ
संस्कृत: पर्याय: प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, शिक्षित

📚 अमरकोश में:
• निपुण (३.१.४) — पर्याय: प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती, कुशल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬