🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:12:46 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नृजित् (पुंलिङ्ग)

नृ (मनुष्य, एक व्यक्ति) + जित् (जीतने वाला, परास्त करने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानृजित् / नृजिद्नृजितौनृजितः
द्वितीयानृजितम्नृजितौनृजितः
तृतीयानृजितानृजिद्भ्याम्नृजिद्भिः
चतुर्थीनृजितेनृजिद्भ्याम्नृजिद्भ्यः
पञ्चमीनृजितःनृजिद्भ्याम्नृजिद्भ्यः
षष्ठीनृजितःनृजितोःनृजिताम्
सप्तमीनृजितिनृजितोःनृजित्सु
सम्बोधनहे नृजित् / हे नृजिद्हे नृजितौहे नृजितः

अर्थ: नृ (मनुष्य, एक व्यक्ति) + जित् (जीतने वाला, परास्त करने वाला)
English: conquering men, RV. ii, 21, 1

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नृजित् (नपुंसकलिङ्ग)

नृ (मनुष्य, एक व्यक्ति) + जित् (जीतने वाला, परास्त करने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानृजित् / नृजिद्नृजितीनृजिन्ति
द्वितीयानृजित् / नृजिद्नृजितीनृजिन्ति
तृतीयानृजितानृजिद्भ्याम्नृजिद्भिः
चतुर्थीनृजितेनृजिद्भ्याम्नृजिद्भ्यः
पञ्चमीनृजितःनृजिद्भ्याम्नृजिद्भ्यः
षष्ठीनृजितःनृजितोःनृजिताम्
सप्तमीनृजितिनृजितोःनृजित्सु
सम्बोधनहे नृजित् / हे नृजिद्हे नृजितीहे नृजिन्ति

अर्थ: नृ (मनुष्य, एक व्यक्ति) + जित् (जीतने वाला, परास्त करने वाला)
English: conquering men, RV. ii, 21, 1

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें