🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:56:48 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नृत्य (नपुंसकलिङ्ग)

नाचना, अभिनय करना, नाचमूक अभिनय, हावभाव

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानृत्यम्नृत्येनृत्यानि
द्वितीयानृत्यम्नृत्येनृत्यानि
तृतीयानृत्येननृत्याभ्याम्नृत्यैः
चतुर्थीनृत्यायनृत्याभ्याम्नृत्येभ्यः
पञ्चमीनृत्यात् / नृत्याद्नृत्याभ्याम्नृत्येभ्यः
षष्ठीनृत्यस्यनृत्ययोःनृत्यानाम्
सप्तमीनृत्येनृत्ययोःनृत्येषु
सम्बोधनहे नृत्यहे नृत्येहे नृत्यानि

अर्थ: नाचना, अभिनय करना, नाचमूक अभिनय, हावभाव
संस्कृत: पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नर्तन

📚 अमरकोश में:
• नृत्य के नाम (१.७.११) — पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नर्तन
• प्रेक्षा (३.३.२३७) — पर्याय: बुद्धि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नृत्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानृत्यःनृत्यौनृत्याः
द्वितीयानृत्यम्नृत्यौनृत्यान्
तृतीयानृत्येननृत्याभ्याम्नृत्यैः
चतुर्थीनृत्यायनृत्याभ्याम्नृत्येभ्यः
पञ्चमीनृत्यात् / नृत्याद्नृत्याभ्याम्नृत्येभ्यः
षष्ठीनृत्यस्यनृत्ययोःनृत्यानाम्
सप्तमीनृत्येनृत्ययोःनृत्येषु
सम्बोधनहे नृत्यहे नृत्यौहे नृत्याः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नर्तन

📚 अमरकोश में:
• नृत्य के नाम (१.७.११) — पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नर्तन
• प्रेक्षा (३.३.२३७) — पर्याय: बुद्धि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें