🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:10:52 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नेत्र (नपुंसकलिङ्ग)

नेतृत्व करना, संचालन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानेत्रम्नेत्रेनेत्राणि
द्वितीयानेत्रम्नेत्रेनेत्राणि
तृतीयानेत्रेणनेत्राभ्याम्नेत्रैः
चतुर्थीनेत्रायनेत्राभ्याम्नेत्रेभ्यः
पञ्चमीनेत्रात् / नेत्राद्नेत्राभ्याम्नेत्रेभ्यः
षष्ठीनेत्रस्यनेत्रयोःनेत्राणाम्
सप्तमीनेत्रेनेत्रयोःनेत्रेषु
सम्बोधनहे नेत्रहे नेत्रेहे नेत्राणि

अर्थ: नेतृत्व करना, संचालन
संस्कृत: पर्याय: लोचन, नयन, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि

📚 अमरकोश में:
• आँख (२.६.९४) — पर्याय: लोचन, नयन, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि
• युग (३.३.३०) — पर्याय: गाड़ी, जोड़ा, सत्ययुग, स्वर्ग, बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा, किरण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें