🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:56:24 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

न्याय (पुंलिङ्ग)

प्रणाली, तरीका, रीति, नियम, पद्धति योजना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमान्यायःन्यायौन्यायाः
द्वितीयान्यायम्न्यायौन्यायान्
तृतीयान्यायेनन्यायाभ्याम्न्यायैः
चतुर्थीन्यायायन्यायाभ्याम्न्यायेभ्यः
पञ्चमीन्यायात् / न्यायाद्न्यायाभ्याम्न्यायेभ्यः
षष्ठीन्यायस्यन्याययोःन्यायानाम्
सप्तमीन्यायेन्याययोःन्यायेषु
सम्बोधनहे न्यायहे न्यायौहे न्यायाः

अर्थ: प्रणाली, तरीका, रीति, नियम, पद्धति योजना
संस्कृत: पर्याय: अभ्रेष, कल्प, देशरूप, समञ्जस, नय

📚 अमरकोश में:
• न्याय/उचित व्यवस्था (२.८.२४) — पर्याय: अभ्रेष, कल्प, देशरूप, समंजस
• धर्म (३.३.१४७) — पर्याय: पुण्य, यमराज, स्वभाव, आचार, सोमपान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें