🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:39:31 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

न्यून (पुंलिङ्ग)

कम किया हुआ, घटाया हुआ, छोटा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमान्यूनःन्यूनौन्यूनाः
द्वितीयान्यूनम्न्यूनौन्यूनान्
तृतीयान्यूनेनन्यूनाभ्याम्न्यूनैः
चतुर्थीन्यूनायन्यूनाभ्याम्न्यूनेभ्यः
पञ्चमीन्यूनात् / न्यूनाद्न्यूनाभ्याम्न्यूनेभ्यः
षष्ठीन्यूनस्यन्यूनयोःन्यूनानाम्
सप्तमीन्यूनेन्यूनयोःन्यूनेषु
सम्बोधनहे न्यूनहे न्यूनौहे न्यूनाः

अर्थ: कम किया हुआ, घटाया हुआ, छोटा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: हीन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

न्यून (नपुंसकलिङ्ग)

कम किया हुआ, घटाया हुआ, छोटा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमान्यूनम्न्यूनेन्यूनानि
द्वितीयान्यूनम्न्यूनेन्यूनानि
तृतीयान्यूनेनन्यूनाभ्याम्न्यूनैः
चतुर्थीन्यूनायन्यूनाभ्याम्न्यूनेभ्यः
पञ्चमीन्यूनात् / न्यूनाद्न्यूनाभ्याम्न्यूनेभ्यः
षष्ठीन्यूनस्यन्यूनयोःन्यूनानाम्
सप्तमीन्यूनेन्यूनयोःन्यूनेषु
सम्बोधनहे न्यूनहे न्यूनेहे न्यूनानि

अर्थ: कम किया हुआ, घटाया हुआ, छोटा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: हीन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें