🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:40:34 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पतनशील (पुंलिङ्ग)

पतन (अवपात, ह्रास) + शील (अजगर)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापतनशीलःपतनशीलौपतनशीलाः
द्वितीयापतनशीलम्पतनशीलौपतनशीलान्
तृतीयापतनशीलेनपतनशीलाभ्याम्पतनशीलैः
चतुर्थीपतनशीलायपतनशीलाभ्याम्पतनशीलेभ्यः
पञ्चमीपतनशीलात् / पतनशीलाद्पतनशीलाभ्याम्पतनशीलेभ्यः
षष्ठीपतनशीलस्यपतनशीलयोःपतनशीलानाम्
सप्तमीपतनशीलेपतनशीलयोःपतनशीलेषु
सम्बोधनहे पतनशीलहे पतनशीलौहे पतनशीलाः

अर्थ: पतन (अवपात, ह्रास) + शील (अजगर)
English: accustomed to fall down, Kāv.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पतनशील (नपुंसकलिङ्ग)

पतन (अवपात, ह्रास) + शील (स्वभाव, प्रकृति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापतनशीलम्पतनशीलेपतनशीलानि
द्वितीयापतनशीलम्पतनशीलेपतनशीलानि
तृतीयापतनशीलेनपतनशीलाभ्याम्पतनशीलैः
चतुर्थीपतनशीलायपतनशीलाभ्याम्पतनशीलेभ्यः
पञ्चमीपतनशीलात् / पतनशीलाद्पतनशीलाभ्याम्पतनशीलेभ्यः
षष्ठीपतनशीलस्यपतनशीलयोःपतनशीलानाम्
सप्तमीपतनशीलेपतनशीलयोःपतनशीलेषु
सम्बोधनहे पतनशीलहे पतनशीलेहे पतनशीलानि

अर्थ: पतन (अवपात, ह्रास) + शील (स्वभाव, प्रकृति)
English: accustomed to fall down, Kāv.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें