🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:33:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पयस्पा (पुंलिङ्ग)

पयस् (पानी, दूध) + पा (पिलाना, पीने के लिए देना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापयस्पाःपयस्पौपयस्पाः
द्वितीयापयस्पाम्पयस्पौपयस्पः
तृतीयापयस्पापयस्पाभ्याम्पयस्पाभिः
चतुर्थीपयस्पेपयस्पाभ्याम्पयस्पाभ्यः
पञ्चमीपयस्पःपयस्पाभ्याम्पयस्पाभ्यः
षष्ठीपयस्पःपयस्पोःपयस्पाम्
सप्तमीपयस्पिपयस्पोःपयस्पासु
सम्बोधनहे पयस्पाःहे पयस्पौहे पयस्पाः

अर्थ: पयस् (पानी, दूध) + पा (पिलाना, पीने के लिए देना)
English: drinking m°, RV.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पयस्पा (नपुंसकलिङ्ग)

पयस् (पानी, दूध) + पा (बचाने वाला, देखभाल करने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापयस्पम्पयस्पेपयस्पानि
द्वितीयापयस्पम्पयस्पेपयस्पानि
तृतीयापयस्पेनपयस्पाभ्याम्पयस्पैः
चतुर्थीपयस्पायपयस्पाभ्याम्पयस्पेभ्यः
पञ्चमीपयस्पात् / पयस्पाद्पयस्पाभ्याम्पयस्पेभ्यः
षष्ठीपयस्पस्यपयस्पयोःपयस्पानाम्
सप्तमीपयस्पेपयस्पयोःपयस्पेषु
सम्बोधनहे पयस्पहे पयस्पेहे पयस्पानि

अर्थ: पयस् (पानी, दूध) + पा (बचाने वाला, देखभाल करने वाला)
English: drinking m°, RV.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें