🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:49:44 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

परिमाण (नपुंसकलिङ्ग)

मापना, (शक्ति या ताक़त की) माप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिमाणम्परिमाणेपरिमाणानि
द्वितीयापरिमाणम्परिमाणेपरिमाणानि
तृतीयापरिमाणेनपरिमाणाभ्याम्परिमाणैः
चतुर्थीपरिमाणायपरिमाणाभ्याम्परिमाणेभ्यः
पञ्चमीपरिमाणात् / परिमाणाद्परिमाणाभ्याम्परिमाणेभ्यः
षष्ठीपरिमाणस्यपरिमाणयोःपरिमाणानाम्
सप्तमीपरिमाणेपरिमाणयोःपरिमाणेषु
सम्बोधनहे परिमाणहे परिमाणेहे परिमाणानि

अर्थ: मापना, (शक्ति या ताक़त की) माप

📚 अमरकोश में:
• प्रमाण (३.३.६०) — पर्याय: कारण, मर्यादा, शास्त्र, प्रमाता
• मात्रा (३.३.१८६) — पर्याय: परिवार, सामग्री, थोड़ा
• 'यावत्-तावत्' (३.३.२६१) — पर्याय: सम्पूर्णता, सीमा, निश्चय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें