🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:52:32 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पर्याप्त (पुंलिङ्ग)

प्राप्त किया हुआ, हासिल किया हुआ, उपलब्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्याप्तःपर्याप्तौपर्याप्ताः
द्वितीयापर्याप्तम्पर्याप्तौपर्याप्तान्
तृतीयापर्याप्तेनपर्याप्ताभ्याम्पर्याप्तैः
चतुर्थीपर्याप्तायपर्याप्ताभ्याम्पर्याप्तेभ्यः
पञ्चमीपर्याप्तात् / पर्याप्ताद्पर्याप्ताभ्याम्पर्याप्तेभ्यः
षष्ठीपर्याप्तस्यपर्याप्तयोःपर्याप्तानाम्
सप्तमीपर्याप्तेपर्याप्तयोःपर्याप्तेषु
सम्बोधनहे पर्याप्तहे पर्याप्तौहे पर्याप्ताः

अर्थ: प्राप्त किया हुआ, हासिल किया हुआ, उपलब्ध
संस्कृत: पर्याय: काम, प्रकामम्, निकामम्, इष्ट, यथेप्सितम्

📚 अमरकोश में:
• कुशल (३.३.२१२) — पर्याय: कल्याण, पुण्य, निपुण
• मनचाहा/भरपूर (२.९.५८) — पर्याय: काम, प्रकाम, निकाम, इष्ट, यथेप्सित
• कृत (३.३.८४) — पर्याय: सत्ययुग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पर्याप्त (नपुंसकलिङ्ग)

प्राप्त किया हुआ, हासिल किया हुआ, उपलब्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्याप्तम्पर्याप्तेपर्याप्तानि
द्वितीयापर्याप्तम्पर्याप्तेपर्याप्तानि
तृतीयापर्याप्तेनपर्याप्ताभ्याम्पर्याप्तैः
चतुर्थीपर्याप्तायपर्याप्ताभ्याम्पर्याप्तेभ्यः
पञ्चमीपर्याप्तात् / पर्याप्ताद्पर्याप्ताभ्याम्पर्याप्तेभ्यः
षष्ठीपर्याप्तस्यपर्याप्तयोःपर्याप्तानाम्
सप्तमीपर्याप्तेपर्याप्तयोःपर्याप्तेषु
सम्बोधनहे पर्याप्तहे पर्याप्तेहे पर्याप्तानि

अर्थ: प्राप्त किया हुआ, हासिल किया हुआ, उपलब्ध
संस्कृत: पर्याय: काम, प्रकामम्, निकामम्, इष्ट, यथेप्सितम्

📚 अमरकोश में:
• कुशल (३.३.२१२) — पर्याय: कल्याण, पुण्य, निपुण
• मनचाहा/भरपूर (२.९.५८) — पर्याय: काम, प्रकाम, निकाम, इष्ट, यथेप्सित
• कृत (३.३.८४) — पर्याय: सत्ययुग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬