🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:35:37 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पवित्र (पुंलिङ्ग)

पुनीत, पावन, निष्पाप, पवित्रीकृत (व्यक्ति या वस्तुएँ)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवित्रःपवित्रौपवित्राः
द्वितीयापवित्रम्पवित्रौपवित्रान्
तृतीयापवित्रेणपवित्राभ्याम्पवित्रैः
चतुर्थीपवित्रायपवित्राभ्याम्पवित्रेभ्यः
पञ्चमीपवित्रात् / पवित्राद्पवित्राभ्याम्पवित्रेभ्यः
षष्ठीपवित्रस्यपवित्रयोःपवित्राणाम्
सप्तमीपवित्रेपवित्रयोःपवित्रेषु
सम्बोधनहे पवित्रहे पवित्रौहे पवित्राः

अर्थ: पुनीत, पावन, निष्पाप, पवित्रीकृत (व्यक्ति या वस्तुएँ)
संस्कृत: पर्याय: कुश, कुथ, दर्भ

📚 अमरकोश में:
• पवित्र (२.७.४९) — पर्याय: प्रयत, पूत
• विविक्त (३.३.८९) — पर्याय: एकान्त
• कुश के नाम (२.४.१६६) — पर्याय: कुश, कुथ, दर्भ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पवित्र (नपुंसकलिङ्ग)

पुनीत, पावन, निष्पाप, पवित्रीकृत (व्यक्ति या वस्तुएँ)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवित्रम्पवित्रेपवित्राणि
द्वितीयापवित्रम्पवित्रेपवित्राणि
तृतीयापवित्रेणपवित्राभ्याम्पवित्रैः
चतुर्थीपवित्रायपवित्राभ्याम्पवित्रेभ्यः
पञ्चमीपवित्रात् / पवित्राद्पवित्राभ्याम्पवित्रेभ्यः
षष्ठीपवित्रस्यपवित्रयोःपवित्राणाम्
सप्तमीपवित्रेपवित्रयोःपवित्रेषु
सम्बोधनहे पवित्रहे पवित्रेहे पवित्राणि

अर्थ: पुनीत, पावन, निष्पाप, पवित्रीकृत (व्यक्ति या वस्तुएँ)
संस्कृत: पर्याय: कुश, कुथ, दर्भ

📚 अमरकोश में:
• पवित्र (२.७.४९) — पर्याय: प्रयत, पूत
• विविक्त (३.३.८९) — पर्याय: एकान्त
• कुश के नाम (२.४.१६६) — पर्याय: कुश, कुथ, दर्भ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें