🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:42:37 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पश्चिम (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप पश्चिमे = सप्तमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापश्चिमःपश्चिमौपश्चिमाः
द्वितीयापश्चिमम्पश्चिमौपश्चिमान्
तृतीयापश्चिमेनपश्चिमाभ्याम्पश्चिमैः
चतुर्थीपश्चिमायपश्चिमाभ्याम्पश्चिमेभ्यः
पञ्चमीपश्चिमात् / पश्चिमाद्पश्चिमाभ्याम्पश्चिमेभ्यः
षष्ठीपश्चिमस्यपश्चिमयोःपश्चिमानाम्
सप्तमीपश्चिमेपश्चिमयोःपश्चिमेषु
सम्बोधनहे पश्चिमहे पश्चिमौहे पश्चिमाः

अर्थ: —
संस्कृत: अन्त्यम् · पर्याय: पूर्व, दक्षिण, उत्तरा

📚 अमरकोश में:
• अन्तिम (३.१.८०) — पर्याय: अन्त, जघन्य, चरम, अन्त्य, पाश्चात्य
• वारुणी (३.३.५८) — पर्याय: मदिरा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पश्चिमा (स्त्रीलिङ्ग)

पश्चिम दिशा

🔎 आपका लिखा रूप पश्चिमे = सम्बोधन, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापश्चिमापश्चिमेपश्चिमाः
द्वितीयापश्चिमाम्पश्चिमेपश्चिमाः
तृतीयापश्चिमयापश्चिमाभ्याम्पश्चिमाभिः
चतुर्थीपश्चिमायै / पश्चिमस्यैपश्चिमाभ्याम्पश्चिमाभ्यः
पञ्चमीपश्चिमायाः / पश्चिमस्याःपश्चिमाभ्याम्पश्चिमाभ्यः
षष्ठीपश्चिमायाः / पश्चिमस्याःपश्चिमयोःपश्चिमानाम् / पश्चिमासाम्
सप्तमीपश्चिमायाम् / पश्चिमस्याम्पश्चिमयोःपश्चिमासु
सम्बोधनहे पश्चिमेहे पश्चिमेहे पश्चिमाः

अर्थ: पश्चिम दिशा
संस्कृत: दिङ्नाम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬