🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:06:32 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पाणि (पुंलिङ्ग)

हाथ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाणिःपाणीपाणयः
द्वितीयापाणिम्पाणीपाणीन्
तृतीयापाणिनापाणिभ्याम्पाणिभिः
चतुर्थीपाणयेपाणिभ्याम्पाणिभ्यः
पञ्चमीपाणेःपाणिभ्याम्पाणिभ्यः
षष्ठीपाणेःपाण्योःपाणीनाम्
सप्तमीपाणौपाण्योःपाणिषु
सम्बोधनहे पाणेहे पाणीहे पाणयः

अर्थ: हाथ
संस्कृत: पर्याय: पञ्चशाख, शय, हस्त, कर

📚 अमरकोश में:
• हाथ (२.६.८२) — पर्याय: पंचशाख, शय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पाणि (स्त्रीलिङ्ग)

मंडी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाणिःपाणीपाणयः
द्वितीयापाणिम्पाणीपाणीः
तृतीयापाण्यापाणिभ्याम्पाणिभिः
चतुर्थीपाणये / पाण्यैपाणिभ्याम्पाणिभ्यः
पञ्चमीपाणेः / पाण्याःपाणिभ्याम्पाणिभ्यः
षष्ठीपाणेः / पाण्याःपाण्योःपाणीनाम्
सप्तमीपाणौ / पाण्याम्पाण्योःपाणिषु
सम्बोधनहे पाणेहे पाणीहे पाणयः

अर्थ: मंडी
संस्कृत: पर्याय: पञ्चशाख, शय, हस्त, कर

📚 अमरकोश में:
• हाथ (२.६.८२) — पर्याय: पंचशाख, शय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें