🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:55:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पाय्य (नपुंसकलिङ्ग)

नि.पत्वम्, युगागमः" जल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाय्यम्पाय्येपाय्यानि
द्वितीयापाय्यम्पाय्येपाय्यानि
तृतीयापाय्येनपाय्याभ्याम्पाय्यैः
चतुर्थीपाय्यायपाय्याभ्याम्पाय्येभ्यः
पञ्चमीपाय्यात् / पाय्याद्पाय्याभ्याम्पाय्येभ्यः
षष्ठीपाय्यस्यपाय्ययोःपाय्यानाम्
सप्तमीपाय्येपाय्ययोःपाय्येषु
सम्बोधनहे पाय्यहे पाय्येहे पाय्यानि

अर्थ: नि.पत्वम्, युगागमः" जल
संस्कृत: पर्याय: यौतव, द्रुवय

📚 अमरकोश में:
• माप (२.९.८५) — पर्याय: यौतव, द्रुवय, माप, अंगुल, प्रस्थ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पाय्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाय्यःपाय्यौपाय्याः
द्वितीयापाय्यम्पाय्यौपाय्यान्
तृतीयापाय्येनपाय्याभ्याम्पाय्यैः
चतुर्थीपाय्यायपाय्याभ्याम्पाय्येभ्यः
पञ्चमीपाय्यात् / पाय्याद्पाय्याभ्याम्पाय्येभ्यः
षष्ठीपाय्यस्यपाय्ययोःपाय्यानाम्
सप्तमीपाय्येपाय्ययोःपाय्येषु
सम्बोधनहे पाय्यहे पाय्यौहे पाय्याः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: यौतव, द्रुवय

📚 अमरकोश में:
• माप (२.९.८५) — पर्याय: यौतव, द्रुवय, माप, अंगुल, प्रस्थ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें