🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:22:55 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पारुष्य (नपुंसकलिङ्ग)

खुरदरापन, ऊबड़खाबड़पन, कड़ापन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारुष्यम्पारुष्येपारुष्याणि
द्वितीयापारुष्यम्पारुष्येपारुष्याणि
तृतीयापारुष्येणपारुष्याभ्याम्पारुष्यैः
चतुर्थीपारुष्यायपारुष्याभ्याम्पारुष्येभ्यः
पञ्चमीपारुष्यात् / पारुष्याद्पारुष्याभ्याम्पारुष्येभ्यः
षष्ठीपारुष्यस्यपारुष्ययोःपारुष्याणाम्
सप्तमीपारुष्येपारुष्ययोःपारुष्येषु
सम्बोधनहे पारुष्यहे पारुष्येहे पारुष्याणि

अर्थ: खुरदरापन, ऊबड़खाबड़पन, कड़ापन
संस्कृत: पर्याय: अतिवाद

📚 अमरकोश में:
• कठोर वचन (१.६.१४) — पर्याय: अतिवाद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पारुष्य (पुंलिङ्ग)

बृहस्पति का विशेषण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारुष्यःपारुष्यौपारुष्याः
द्वितीयापारुष्यम्पारुष्यौपारुष्यान्
तृतीयापारुष्येणपारुष्याभ्याम्पारुष्यैः
चतुर्थीपारुष्यायपारुष्याभ्याम्पारुष्येभ्यः
पञ्चमीपारुष्यात् / पारुष्याद्पारुष्याभ्याम्पारुष्येभ्यः
षष्ठीपारुष्यस्यपारुष्ययोःपारुष्याणाम्
सप्तमीपारुष्येपारुष्ययोःपारुष्येषु
सम्बोधनहे पारुष्यहे पारुष्यौहे पारुष्याः

अर्थ: बृहस्पति का विशेषण
संस्कृत: पर्याय: अतिवाद

📚 अमरकोश में:
• कठोर वचन (१.६.१४) — पर्याय: अतिवाद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें