🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:10:31 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पीतनील (पुंलिङ्ग)

पीत (परिव्याप्त, सिक्त) + नील (गहरा नीला या काला रंग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीतनीलःपीतनीलौपीतनीलाः
द्वितीयापीतनीलम्पीतनीलौपीतनीलान्
तृतीयापीतनीलेनपीतनीलाभ्याम्पीतनीलैः
चतुर्थीपीतनीलायपीतनीलाभ्याम्पीतनीलेभ्यः
पञ्चमीपीतनीलात् / पीतनीलाद्पीतनीलाभ्याम्पीतनीलेभ्यः
षष्ठीपीतनीलस्यपीतनीलयोःपीतनीलानाम्
सप्तमीपीतनीलेपीतनीलयोःपीतनीलेषु
सम्बोधनहे पीतनीलहे पीतनीलौहे पीतनीलाः

अर्थ: पीत (परिव्याप्त, सिक्त) + नील (गहरा नीला या काला रंग)
English: ‘yellow-blue’, green, L.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पीतनील (नपुंसकलिङ्ग)

पीत (परिव्याप्त, सिक्त) + नील (काला नमक)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीतनीलम्पीतनीलेपीतनीलानि
द्वितीयापीतनीलम्पीतनीलेपीतनीलानि
तृतीयापीतनीलेनपीतनीलाभ्याम्पीतनीलैः
चतुर्थीपीतनीलायपीतनीलाभ्याम्पीतनीलेभ्यः
पञ्चमीपीतनीलात् / पीतनीलाद्पीतनीलाभ्याम्पीतनीलेभ्यः
षष्ठीपीतनीलस्यपीतनीलयोःपीतनीलानाम्
सप्तमीपीतनीलेपीतनीलयोःपीतनीलेषु
सम्बोधनहे पीतनीलहे पीतनीलेहे पीतनीलानि

अर्थ: पीत (परिव्याप्त, सिक्त) + नील (काला नमक)
English: ‘yellow-blue’, green, L.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें