🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:10 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पुरुष (पुंलिङ्ग)

नर, मनुष्य, मर्द

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुरुषःपुरुषौपुरुषाः
द्वितीयापुरुषम्पुरुषौपुरुषान्
तृतीयापुरुषेणपुरुषाभ्याम्पुरुषैः
चतुर्थीपुरुषायपुरुषाभ्याम्पुरुषेभ्यः
पञ्चमीपुरुषात् / पुरुषाद्पुरुषाभ्याम्पुरुषेभ्यः
षष्ठीपुरुषस्यपुरुषयोःपुरुषाणाम्
सप्तमीपुरुषेपुरुषयोःपुरुषेषु
सम्बोधनहे पुरुषहे पुरुषौहे पुरुषाः

अर्थ: नर, मनुष्य, मर्द
संस्कृत: पर्याय: क्षेत्रज्ञ, आत्मन्, भाव, स्व

📚 अमरकोश में:
• पुरुष के नाम (२.६.१) — पर्याय: पुमान्, पंचजन, पूरुष, नर
• आत्मा के नाम (१.४.३०) — पर्याय: क्षेत्रज्ञ, आत्मा
• पुन्नाग के नाम (२.४.२५) — पर्याय: पुन्नाग, तुंग, केसर, देववल्लभ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पुरुष (नपुंसकलिङ्ग)

मेरु पर्वत का विशेषण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुरुषम्पुरुषेपुरुषाणि
द्वितीयापुरुषम्पुरुषेपुरुषाणि
तृतीयापुरुषेणपुरुषाभ्याम्पुरुषैः
चतुर्थीपुरुषायपुरुषाभ्याम्पुरुषेभ्यः
पञ्चमीपुरुषात् / पुरुषाद्पुरुषाभ्याम्पुरुषेभ्यः
षष्ठीपुरुषस्यपुरुषयोःपुरुषाणाम्
सप्तमीपुरुषेपुरुषयोःपुरुषेषु
सम्बोधनहे पुरुषहे पुरुषेहे पुरुषाणि

अर्थ: मेरु पर्वत का विशेषण
संस्कृत: पर्याय: क्षेत्रज्ञ, आत्मन्, भाव, स्व

📚 अमरकोश में:
• पुरुष के नाम (२.६.१) — पर्याय: पुमान्, पंचजन, पूरुष, नर
• आत्मा के नाम (१.४.३०) — पर्याय: क्षेत्रज्ञ, आत्मा
• पुन्नाग के नाम (२.४.२५) — पर्याय: पुन्नाग, तुंग, केसर, देववल्लभ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें